اين يادداشت سه شنبه هفته گذشته ۱۱ دي ماه در روزنامه كارگزاران به چاپ رسيد .  

چرا درياچه شورابيل يخ بست ؟

 مژگان جمشيدي - در يك پديده نادر درياچه شورابيل اردبيل طي چند روز گذشته كاملا يخ بست. يخ بستن درياچه شورابيل اردبيل در حالي رخ داده كه به گفته كارشناسان تاكنون سابقه نداشته اين درياچه حتي در سردترين روزهاي زمستان هم دچار انجماد شده باشد. اما در پي برخي مداخلات غير زيست محيطي مسئولان استاني در نظام هيدرولو‍ژيك درياچه و تغيير اين اكوسيستم  آب شور به اكوسيستم آب شيرين در سال هاي گذشته، ‌هم اكنون مي توان انتظار داشت كه يخ بستن سطح درياچه شورابيل از اين پس هر ساله تكرار شود. با يخ بستن آب سطح درياچه كه گفته مي شود به دليل برودت هوا و بارش برف رخ داده،‌ هم اكنون صدها پرنده مهاجر و آبزي در معرض خطر سرما و گرسنگي قرار گرفتند و تعداد زيادي از پرندگان مهاجر اين درياچه را ترك كرده‌اند.

درياچه شورابيل كه به مساحت 120 هكتار در دو كيلومتري جنوب شهر اردبيل واقع شده است، درزمره يكي از 9 درياچه آب شور ايران به شمار مي رفت كه جانداران آبزي موجود در آن بر خلاف ديگر محيط هاي آبي تنها به آرتميا محدود مي شد كه از ارزش بالايي در جهان برخوردار است . از سوي ديگر زمين شناسان معتقدند اگر قدمت درياچه اروميه به دوران دوم زمين شناسي باز ميگردد زمان تشكيل اين درياچه كه داخل يك چاله وسيع و روي يك بستر نمكي تشكيل شده حتي به قبل از اين دوران بر مي گردد. با اين حال درياچه اي كه در طول تاريخ تكامل زمين شناختي هرگز يخبندان و انجماد را به خود نديده بود به بركت مداخلات غير كارشناسي سازمان جهاد كشاورزي استان و اصرار مسئولان استانداري وقت براي تبديل اين درياچه به استخر پروش ماهي، امروز براي نخستين بار يخ بست .

هر چند 7 سال قبل ، همين هشدارها توسط كارشناسان دلسوخته محيط زيست به مسئولان وقت استان داده شد اما ازآانجا كه نقطه نظرات كارشناسي به ويژه در بخش محيط زيست هيچ وقت دراين مرز و بوم خريدار نداشته ،‌ عمليات  انتقال بخشي از آب رودخانه باليخلو كه در جنوب سبلان جاري است، به درياچه‌ شورابيل آغاز شد. بگفته سالخوردگان اردبيلي ،‌ سطح آب اين درياچه تا قبل ازاين تغييرات به علت شوري آب حتي در دماي زير ‪ ۳۰درجه سانتي گراد زير صفر نيز يخ نمي‌بست اما امروز با دماي‪ ۱۰تا ‪ ۱۵درجه سانتي گراد زير صفر شورابيل كاملا يخ بسته و اهالي روي آن اسكي مي كنند. محمد درويش ،‌ عضو هيئت علمي موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع و كارشناس محيط زيست در اين باره مي گويد : آن روز كه درياچه "شورابيل" را به "شيرين بيل " تبديل كردند مي بايست به فكر اين روزها مي افتاديم . به گفته او احداث كانال از رودخانه باليخلو اردبيل به سمت شورابيل ،‌باعث كم شدن غلظت نمك آب درياچه و نابودي همه آرتمياها شد ،‌چون آرتميا در آب شور زندگي مي كند . از سوي ديگر لجن هاي اطراف درياچه كه همچون درياچه اروميه قابليت درماني داشت از بين رفت . مهندس باقرزاده كريمي ،‌ كارشناس ارشد دفتر تالاب هاي سازمان محيط زيست نيز در اين باره مي گويد: انتقال آب شيرين رودخانه باليخلو به شورابيل نه تنها اين رودخانه را به نابودي كشاند بلكه شورابيل را هم نابود كرد . با نابودي آرتميا ،‌پرندگان منابع غذايي خود را از دست دادند . از سوي دگير شيلات براي پرورش ماهي قزل آلاي رنگين كمان اقدام به ورود اين گونه غير بومي به شورابيل كرد كه ديگر گونه ها را هم از بين برد .

همچنين با تبديل اين درياچه به آب شيرين يك نوع پشه كه خاص اكوسيستم هاي آب شيرين است به نام پشه "كولكس" در اينجا ساكن شد تا امروز پشه در اردبيل طغيان كند و بعد دوباره براي از بين بردن لارو اين پشه ها در آب  يك نوع ماهي ديگر وارد درياچه كردند كه نتيجه هم نداشت و اين مداخلات غير كارشناسي اكوسيستم درياچه را نابود كرد. به گفته او ،‌غلظت نمك در آب درياچه قبلا 150 گرم در ليتر بود كه امروز به كمتر از نصف كاهش يافته و همين باعث يخ بستن آب درياچه شده است. همچنين در هر ثانيه 2 متر مكعب آب شيرين وارد درياچه مي شود كه وسعت درياچه را افزايش داده و سواحل لجني و نمكي را ازبين برده است. كريمي مي گويد:"رودخانه "باليخلو " در لغت يعني پر از ماهي ،‌ و واقعا اينجا مملو از ماهي بود اما حفر كانال انتقال آب از اينجا به سمت درياچه باعث نابود شدن كريدور مهاجرتي اين ماهي ها در زمان تخم ريزي و نابودي اين ماهيان شد و اصلا معلوم نشد كه حالا چه اصراري به پروش ماهي در درياچه شورابيل بود ؟ آيا نمي شد در همين رودخانه آب شيرين ماهي هايشان را پرورش مي دادند كه امروز شاهد نابودي دو اكوسيستم آبي نباشيم . "

حال تراژدي مرگبار يخ بستن درياچه شورابيل را در ذهن خود مجسم كنيد . پرندگان آبزي بر روي لايه اي از يخ فرود مي آيند سپس كف پاهاي پرنده روي يخ مي چسبد و نمي تواند تكان بخورد . اين لحظات رنج آور اينقدر ادامه مي يابد تا پرنده نهايتا با پيكري منجد روي يخ ها بدون حركت از پا افتاده و جان مي دهد .