"محیط زیست ایران در سال گذشته بیش از آنچه انتظار می رفت شاهد رخدادهای منفی بود تا مثبت. هر چند بهار سال 86 با تجدید حیات دریاچه هامون و آبگیری این دریاچه بعد از 9 سال بی آبی و خشکسالی همراه شد اما به واقع سالی که بهارش نکو بود اینچنین نماند و تا پایان سال چنان ضربات سنگینی ‌ بر پیكر طبیعت ایران فرود آمد که هر كدام در نوع می تواند یك تراژدی بزرگ محسوب شود . "

"دشنه بر پیکر بی جان" عنوان مطلبی است که درباره روند تخریب محیط زیست ایران در سال ۸۶ نوشتم . این مطلب در ویژه نامه نوروزی روزنامه کارگزاران در واپسین روزهای اسفند ماه به چاپ رسید . گزارش کامل در ادامه آمده است ...

عکس مربوط به تخریب پارک جنگلی خرگوش دره است که درست یک روز قبل از روز درختکاری در اسفند ماه، لودرهای شهرداری تهران بیش از ۵۲۰۰ اصله درخت را شبانه ریشه کن کرده و در یک گودال کانال مانند ، در نزدیکی محل دفن کردند!

روز شمار تخریب محیط زیست ایران

دشنه بر پیکر بی جان

مژگان جمشیدی - محیط زیست ایران در سال گذشته بیش از آنچه انتظار می رفت شاهد رخدادهای منفی بود تا مثبت. هر چند بهار سال 86 با تجدید حیات دریاچه هامون و آبگیری این دریاچه بعد از 9 سال بی آبی و خشکسالی همراه شد اما به واقع سالی که بهارش نکو بود اینچنین نماند و تا پایان سال چنان ضربات سنگینی ‌ بر پیكر طبیعت ایران فرود آمد که هر كدام در نوع می تواند یك تراژدی بزرگ محسوب شود .

روز شمار تخریب محیط زیست ایران که با آبگیری پر سر و صدای سد سیوند و زیرآب رفتن 130 محوطه باستانی و بیش از 5000 هکتار از اراضی ملی و جنگل های بنه فارس در ابتدای سال رقم خورده بود با قطع گسترده درختان كهنسال شهر اهواز توسط شهرداری - آن هم به جرم زیبا نبودن !-  به طور موقت پایان یافت.

اما به واقع آنچه باعث شد تا سال 86 در مقایسه با سالهای قبل به پرمخاطره ترین زمان برای طبیعت ایران تبدیل شود، تعدد وقایع تلخ زیست محیطی و نیز انحلال عالی ترین مرجع تصمیم گیری و قانونگذاری کشور در حوزه محیط زیست بود. محمود احمدی نژاد ، رییس جمهوری ایران که تشخیص داده بود بسیاری از شوراهای عالی تنها وقت دولت را می گیرند از مجموع بیش از 30 شورای عالی در کشور، جز 5 مورد، همه را منحل اعلام کرد. بدین ترتیب شورای عالی محیط زیست که از سابقه ای 40 ساله برخوردار بود و دراین 40 سال پایه گذار بسیاری از ضوابط و استانداردهای زیست محیطی و معرفی 7 درصد خاك كشور به عنوان مناطق تحت حفاظت بود،‌ با تصمیم رییس جمهور منحل شد. این در حالی بود كه به موجب قوانین حفاظت و بهسازی محیط زیست ،‌ سازمان محیط زیست ایران تنها زمانی به رسمیت شناخته می شود كه این شورا وجود داشته باشد. از این رو انحلال این شورا می توانست زمینه ای باشد برای انحلال قریب الوقوع و همیشگی این سازمان. هر چند سه ماه قبل سرانجام مجلس شورای اسلامی انحلال این شورا را غیر قانونی اعلام کرد و خواستار بازگشت آن به صحنه تصمیم گیری در عرصه محیط زیست شد اما واقعیت این است که بعد از گذشت دو سال و نیم از آغاز به کار دولت نهم، جز یک جلسه که در ابتدای سال 85 بدون نتیجه برگزار شد ، تاکنون هیچ جلسه دیگری به عنوان شورای عالی محیط زیست با حضور رییس جمهور به عنوان  رییس شورا برگزار نشده است .

حال اگر قرار باشد مروری به وضعیت محیط زیست ایران بیاندازیم و ساختار تشكیلاتی و توان مدیریتی و كارشناسی مدیران این سازمان را هم مورد نقد و بررسی قرار دهیم،‌ درمی یابیم كشتی محیط زیست ایران مدتهاست كه به گل نشسته و عملا منحل شده تلقی می گردد. سازمانی كه در طول مدت 2 سال تنها 6 بار معاون آموزش خود را كه یكی از كلیدی ترین معاونت های این سازمان است بركنار می كند و برخی از كلیدی ترین پست های سازمانی را به بستگان نسبی و سببی رییس سازمان می سپارد و توان علمی و فنی مدیرانش گاه به قدری دچار افت و خیز می شود كه هر كس با هر توجیه غیر كارشناسی می تواند این سازمان را خلع سلاج كرده تا پروژ‍ه عمرانی مخرب خود را در مناطق تحت حفاظت كلنگ زنی كند، سرنوشتی جز انحلال نخواهد داشت . از سوی دیگر ،‌ اگر به این مجموعه، تایید سخنگوی قوه قضاییه مبنی بر دستگیری مشاور عالی و بازرس وی‍ژه این سازمان را به اتهام فساد مالی و دستگیری یكی دیگر از مدیران ارشد سازمان محیط زیست به اتهام فساد اخلاقی را هم اضافه كنیم بیش از پیش در می یابیم كه حلقه مدیریتی این سازمان بیش از حد انتظار دچار ضعف شده است این نقاط ضعف اگر متوجه همه مدیران این سازمان هم نباشد دست كم بیانگر این است كه با این روند مدیریتی نمی توان به تحقق اهداف سند چشم انداز بیست ساله و اهداف برنامه چهارم توسعه چندان امیدوار بود چرا كه به گواه گزارش دانشگاه ییل از وضعیت شاخص های پایداری محیط زیست در دنیا ،‌شاخصهای محیط زیست ایران هرسال نسبت به سال گذشته دچار افت می شود .

به هر ترتیب ، آغاز عملیات تخریب جنگل ابر شاهرود و تالاب بین المللی انزلی به منظور اجرایی شدن مصوبات دولت برای ساخت جاده ، مرگ بیش از 3000 جوجه فلامینگو و خشک شدن بیش از 160 هزار هکتار از دریاچه بختگان درنتیجه آبگیری سد سیوند ، تخریب بخشی از جنگل های سراوان رشت به دستور مستقیم وزیر جهاد کشاورزی برای احداث مجتمع پتروشیمی در گیلان، برکناری سه تن از مدیران ارشد سازمان جنگلها به دلیل مخالفت با دستور وزیر، تخریب گسترده پارک ملی خجیر توسط شرکت ملی گاز برای احداث خط پنجم لوله گاز تهران و آتش سوزی گسترده جنگل های بلوط غرب از اوایل مرداد تا مهر ماه سال جاری به دلیل برخی جریانات ضد طبیعت  تنها بخشی از رخدادهای تلخ محیط زیست ایران در سال 86 بود .

قطع همزمان درختان جنگل سرخه حصار و لویزان توسط شهرداری تهران ، مرگ بیش از 154 دلفین در سواحل دریای عمان در جاسک ، پسروی آب دریاچه ارومیه و کاهش وسعت آن به میزان یک چهارم وسعت اولیه به دلیل سد سازی های بی رویه در حوزه دریاچه ، سرمای شدید زمستانی و یخ بستن بسیاری از تالابها و مرگ بیش از 20 هزار پرنده مهاجر بخش دیگری از این اتفاقات تلخ درحوزه محیط زیست ایران بود.  

در این میان تنها از چند رخداد نادر هم می توان به عنوان وقایع خوب برای محیط زیست ایران نام برد. آبگیری دریاچه هامون به دلیل بارش های خوب بهاری، تاکید مجدد مجلس به بازگشت شورای عالی محیط زیست، دستور فرمانده ستاد کل نیروهای مسلح مبنی بر ممنوعیت برگزاری مانورهای نظامی در مناطق چهارگانه سازمان محیط زیست به ویژه پارک های ملی، باز پس گیری 2600 هکتار از اراضی پارک ملی نای بند از پارس جنوبی ،‌دستوردادستان كل كشور برای پیگیری پرونده تخریب جنگل ابر شاهرود و بالاخره توقف پاكتراشی جنگل سراوان برای احداث پتروشیمی تنها وقایع خوب محیط زیست ایران در سال 86 بودند .

طبیعت ایران در سالی كه گذشت

-          وقوع توفان حاره‌اي گونو در دو كشور عمان و ايران در مدت دو روز جان بیش از 40 نفر رادر خرداد ماه سال جاری گرفت . علاوه بر این بارش‌هاي سيل‌آسا و توفان كه كارشناسان آن را نتیچه تغییرات اقلیمیو گرم شدن زمین می دانند در همین ماه شبه‌قاره هند و كشورهاي ايران، افغانستان و پاكستان را در ‌‌نوردید. در این میان بیش از 500 نفر جان خود رااز دست دادند كه 17 نفر آنها مربوط به ایران بود و در شهرستان سراوان سیستان و بلوچستان اتفاق افتاد .

-          اوایل خرداد ماه ،‌ 204 هزار متر مربع از جنگل های منطقه حفاظت شده البرز مركزی در بخش كجور مازندران در سكوت مسئولان متولی به شهرك سازی تغییر كاربری یافت.

-          واگذاری 120 هكتار از جنگل های سراوان رشت با موافقت وزیر جهاد كشاورزی به منظور استقرار پتروشیمی در اواخر خرداد ماه با پاكتراشی  60 هزار متر مربع جنگل آغاز شد اما با مخالفت سه تن از مدیران ارشد این سازمان و شكایت به دادگستری متوقف شد . در این زمان وزیر جهاد كشاورزی دستور بركناری این سه مدیر را صادر كرد كه بازتاب گسترده ای در بین محافل خبری و زیست محیطی كشور یافت . سرانجام پس از گذشت یك هفته، ‌وزیر كشاورزی دستور واگذاری جنگل را پس گرفت و دو تن از مدیران بركنار شده را بار دیگر در سمت خود ابقا كرد .

-          در پی اجرای عملیات خط لوله گاز پنجم تهران ،‌ دهها هكتار از اراضی بلندترین قله پارك ملی خجیر با حضور بیش از 22 دستگاه لودر تخریب و خاك برداری شد . ششركت ملی گاز ایران علی رغم موافقت صورت گرفته با سازمان محیط زیست مبنی بر ایجاد ترانشه به عرض 10 متر ،‌ ترانشه های عظیمی با ارتفاع بی شاز 7 متر و عرض  100متر در زمین ایجاد كرد كه با اعتراض سازمان محیط زیست متوقف شد .

-          خشك شدن دریاچه بختگان در مرداد ماه سال 86 به دلیل مسدود شدن جریان آب توسط سد سیوند و ملاصدرا،‌ بیش از 7000 هزار جوجه تازه متولد شده فلامینگو را در محاصره قرار داد كه از این میان 3000 جوجه تلف شده و بیش از 4000 جوجه با تلاش مردم روستای بستروم و محیط بانان از مرگ نجات یافتند . ترا‍دی تلخ مرگ فلامینگو ها در بختگان سر انجام بعد از مدتها وجدان های خفته طرفداران محیط زیست را بیدار كرد به طوریكه بیش از 50 وبلاگ زیست محیطی روز 30 مرداد ماه را عزای عمومی برای بختگان اعلام كردند . پنج روز بعد نیز در یك حركت خود جوش و كاملا مردمی بیش از یكصد نفر از وبلاگ نویسان و طرفداران محیط زیست به مدت 3 ساعت در سازمان محیط زیست دست به اعتراض و تجمع زدند و خواستار رایزنی رییس سازمان با وزیر نیرو به منظور دریافت حقابه دریاچه شدند .

-          خشك شدن دریاچه ارومیه نیز در مرداد سال جاری جان نزدیك به 40 گوزن زرد را در جزیره اشك دریاچه ارومیه گرفت .

-          مرگ بیش از 154 دلفین در دو نوبت در مهر و آبان ماه سا ل جاری در سواحل ایرانی دریای عمان به واقع تکان دهنده ترین رخداد درنوع خود در ایران بود که با وجود اینکه از بازتاب گسترده ای در سطح کشور برخوردار شد اما نهایتا با معرفی کشتی های شیلات به عنوان مقصر ، بدون کوچکترین اقدامی به دست فراموشی سپرده شد .

-          ورود سیاه زخم به پارک ملی خجیر ، در پاییز امسال بیش از 100 راس قوچ و میش را از پا در آورد . منابع رسمی این تعداد را 50 راس عنوان کردند .

-          موافقت هیئت دولت با تخریب بیش از 50 هكتار از جنگل ابر برای احداث چهارمین محور ارتباطی شاهرود – علی آباد به شرط كاشت درختان معوض در نقطه دیگری از استان گلستان . اما در كمتر از سه ماه  دادستان كل كشور برای جلوگیری از تخریب جنگل ابر در اسفند ماه سال جاری دستور دیگری صادر كرد .

-          در یک اقدام بی سابقه و پرسش برانگیز ، سازمان محیط زیست ایران در ابتدای آذر ماه سال جاری اقدام به برگزاری سیرک در داخل سازمان کرد . این رخداد نه تنها در نوع خود در جهان بی سابقه است بلکه اظهارات رییس سازمان محیط زیست در دفاع از سیرک که محلی برای آزار و اذیت گونه های کمیاب جانوری است تاسف و اعتراض گروههای زیست محیطی را دو چندان کرد. فاطمه واعظ جوادی با حضور در برنامه فرجه و در برابر دیدگان 70 میلیون ایرانی گفت : "جاده نزنیم که محیط زیست خراب نشود ، سیرک برگزار نکنیم که مردم تفریح نکنند پس ما چه کار کنیم ؟ مردم اگر سیرک نروند آنوقت می نشینند در خانه و فیلم های ناجور تماشا می کنند !"

-          در پی گرم شدن شدید آب در خلیج فارس ، مرداد ماه سال جاری بیش از 90 درصد از مرجانهای شرق جزیره کیش از بین رفتند .

-          هنوز نتایج تصمیم دولت برای احداث جاده در داخل تالاب بین المللی انزلی مشخص نشده كه این بار در روز جهانی تالاب ها كه در شهر بندر انزلی برگزار شد ،‌استاندار گیلان از دیوار كشی به دور تالاب انزلی در سال آینده خبر داد . رخدادی كه اگر اجرایی شود بدون شك ضربه آخر را به تالاب انزلی وارد خواهد ساخت .

-          تالاب بین المللی انزلی برای نخستین بار در دی ماه به طور کامل یخ بست و بیش از سیصد هزار پرنده مهاجر در یخ و برف گرفتار شدند .

-          برف و سرمای بی سابقه در زمستان سال جاری ، باعث یخ بستن بسیاری از دریاچه و تالاب های ایران از جمله گاوخونی ، شورایبل ، زریوار و ... و مرگ بیش از 20 هزار قطعه از انواع پرندگان در اثر گرسنگی شد .

-          عملیات ساخت جاده بهشهر – دریا که با تخلیه بیش از 200 کامیون خاک و نخاله در داخل تالاب بین المللی میانکاله در شهریور ماه سال جاری آغاز شده بود سرانجام به دستور دادستان بهشهر متوقف شد، اما با نزدیک شدن به زمان انتخابات بار دیگر پیگیری برای احداث آن آغاز شد . این بار شورای شهر بهشهر و برخی نمایندگان استانی ، به نامه ای استناد کردند که موافقت معاون نخست وزیر شاه در سال 1357 با احداث این جاده را نشان می داد! حال انکه این نامه نه تنها امضا معاون نخست وزیر را هم نداشت بلکه به جای سربرگ نخست وزیری در سربرگ استانداری وقت مازندان تایپ شده بود !